Hopp til hovedinnhold

Vi har nye nettsider, og nokre av dei er framleis under arbeid. Ser du feil eller manglar? Ta kontakt med nettredaktøren.

Språkspørsmål og svar

Skal det være to punktum etter en forkortelse som står til slutt i en setning? Eksempel: «Viser til samtale av 4. juni d.å..»

Svar

Nei, to punktum skal aldri stå etter hverandre.

I tilfeller som dette får punktumet til slutt i forkortingen en dobbeltfunksjon og markerer også avslutningen av setningen.

Står det et annet tegn til slutt, som kolon, spørsmålstegn eller utropstegn, har punktumet bare forkortelsesfunksjon og er obligatorisk, for eksempel slik: «Jeg er cand.jur.!»

Skal det stå komma etter Hei, og skal neste avsnitt starte med stor eller liten forbokstav?

Svar

Det skal berre stå komma dersom det kjem noko rett etter på same line, slik:

Hei, Sara
Hei, alle saman!

Dette gjeld både e-post, vanlege brev og trykksaker.

Utropsteiknet er valfritt i begge tilfelle, og i begge tilfelle skal neste avsnitt innleiast med stor forbokstav.

Det skal derimot ikkje vera komma etter Hei eller andre tiltaleord som står åleine som innleiingshelsing. Det kan ev. stå utropsteikn i staden. Altså til dømes slik:

Hei!

Har du det bra?

eller:

Hei, Sara

Har du det bra?

Legg merke til at teksten etter helsinga byrjar med stor forbokstav.

Dersom framhaldet står på same lina, kan det vera best å setja eit eit skiljeteikn etter namnet, men elles gjeld den same regelen:

Hei, Sara! Har du det bra? / Hei, Sara. Har du det bra? / Hei, Sara, har du det bra?

Fleire tips om språkbruk i e-post kan du finne på nettsidene våre og i Statsspråk nr. 4–2008.

Har dere noen synspunkter på tegnbruk etter retoriske spørsmål?

Svar

Hvis spørsmålet har den minste karakter av utbrudd, kan du trygt bruke utropstegn. Det er hovedregelen for retoriske spørsmål. Men du kan også følge språkfølelsen din og sette spørsmålstegn der du finner det mest naturlig.

Her er noen eksempler på retoriske spørsmål som man med fordel kan sette utropstegn etter:

  • Kan du være så vennlig å fjerne hånden din fra låret mitt!
  • Hvordan er dette mulig!
  • Hvor lenge var Adam i paradis!

Man kan på denne måten skille mellom Ikke sant? (mer eller mindre oppriktig spørsmål eller bønn om stadfesting) og det bekreftende og entusiastiske Ikke sant! (nyere kortvariant av Ja, ikke sant!).

Kan man ha tre utropstegn på rad, slik man ser mange steder? Norsklæreren min mener forresten at utropstegnet blir brukt for mye i dag. Har han rett i det?

Svar

Vi vil nok gi læreren din rett. Man kan godt spare litt på virkemidlene. Hovedregelen er at vi bruker (ett) utropstegn for å vise at noe er ment som et utrop, en ordre, en oppfordring eller et ønske. Eksempel:

Sett deg!
Velkommen til bords!

Også særlig følelsesladde ytringer kan fortjene et utropstegn.

I vanlig sakprosa er det nok med ett tegn. Man kan ty til to tegn der der virkelig trengs. Flere bør man ikke bruke.

Det er ikke nødvendig å bruke utropstegn i bruksanvisninger, instrukser og lignende. Eksempel:

Skriv her.
Vær vennlig og svar straks.

Korleis skal ein markere eit sitat inni eit anna sitat?

Svar

Eit sitat inni eit anna sitat bør helst markerast med enkle hermeteikn.

Vanlege markerer vi til vanleg med doble hermeteikn, som « » eller “ ”.

Dette er rett:

Han sa: «No må de kome og ete middag.»

Eit sitat som står inni eit anna sitat, blir markert med enkle hermeteikn, vanlegvis ‘ og ’.

«Kven var det som sa ‘velkomen heim’?» spurde Guro.
“Kven var det som sa ‘velkomen heim’?” spurde Guro.

Same regelen gjeld også i andre tilfelle der noko som normalt ville stått i hermeteikn, står inni eit sitat:

«Vi skal setje opp ‘Peer Gynt’ », sa han.

“Vi skal setje opp ‘Peer Gynt’ ”, sa han.

Der eit dobbelt teikn står inntil eit enkelt, bør det vera eit såkalla tynt mellomrom (skriv U+2009 og tast så Alt+x).

Vinklar i staden

Enkle vinklar er mindre brukt, men heng historisk og estetisk saman med dei doble og kan gjerne brukast. Merk at det ikkje er tale om dei vanlege vinklane på tastaturet, men eit anna teiknpar, som kan lagast på denne måten:

  • venstre: Alt + 0139
  • høgre: ​Alt + 0155

Slik ser det ut:

«Kven var det som sa ​‹velkomen heim›?» spurde Guro.
«Vi skal setje opp ​‹Peer Gynt› », sa han.

Les meir om bruk av hermeteikn på nettsidene til Språkrådet. Ei fyldigare framstilling finn du i artikkelen «Gåseaugo: nokre synspunkt på sitatteikn i norsk og andre språk». Sjå òg Norsk på trykk på typografi.org.

Er det gale å bruke fleire kolon etter kvarandre? Eller kan eg ramse opp slik som nedanfor?

«Satsinga inneheldt tre delar: del 1: kjøpe mat til heile nabolaget; del 2: byggje scene i parken; og del 3: måle søppeldunkane i fine fargar.»

Svar

Det er ingen regel som seier at det er gale å setje fleire kolon etter kvarandre slik. Men det kan verke forvirrande eller litt uelegant, så vurder om du kan skrive det om.

Dømet ditt kan skrivast om slik:

Satsinga inneheldt tre delar: 1) kjøpe mat til heile nabolaget, 2) byggje scene i parken, 3) måle søppeldunkane i fine fargar.

Vi skal lage en spalte på en hjemmeside for en fotballspiller med drakt nummer to. Denne spilleren ønsket å kalle spalten sin for «Toern». Men hva er den rette skrivemåten? Er det Toeren, Toer’n, Toern eller kanskje Toer-en?

Svar

Det formelt mest riktige vil være å skrive Toeren fullt ut.

Skriver man noe annet, sier man på en måte at den vanlige toeren ikke kan uttales /toern/, og det er jo i strengeste laget.

Man kan likevel skrive Toer’n med apostrof. Dette er i prinsippet tillatt etter reglene når man vil markere en muntlig (uformell) tone. Apostrofen viser da at det er sløyfet en bokstav i bøyningsendelsen. Pass på at dere ikke kommer i skade for å bruke aksent (´) i stedet for apostrof (’).

Ordet toeren skrives normalt med liten forbokstav. Det som gjør Toeren til et egennavn her, er at det er en tittel.

Se regler for bruk av apostrof.

Eg ser av og til at forfattarar og andre skriv både spørjeteikn og komma ved sitat, til dømes slik: «Kjem du snart?», sukka Kari. Er dette rett teiknsetjing?

Svar

Nei, slik «dobbel teiknsetjing» er ikkje korrekt. Det heiter altså «Kjem du snart?» sukka Kari.

Om du vel å sløyfe hermeteikna, skal det heller ikkje stå komma etter spørjeteiknet: Kjem du snart? sukka Kari.

Du finn meir informasjon om bruk av hermeteikn på nettsidene til Språkrådet her (under Hermeteikn og andre teikn).

Skal det vere mellomrom mellom paragrafteiknet og talet etter? Er det med andre ord rett med «§17» eller med «§ 17»?

Svar

Det skal vere mellomrom mellom paragrafteiknet og talet. Skriv «§ 17».

Ein må sjå på teiknet som ein forkorta skrivemåte for ordet, og i formuleringa «paragraf sytten» ser ein straks at det må vere mellomrom.

Bruk hardt mellomrom, så skil ikkje teiknet og talet lag ved lineskifte.

Skal det vere kolon før ei oppramsing i form av punktliste? Og kva med forbokstaven i kvart punkt – stor eller liten?

Svar

Det skal ikkje vere kolon dersom punktet er eit naturleg framhald av innleiinga. Bruk kolon berre dersom det òg ville ha vore kolon i ei vanleg oppramsing utan punktliste. Forbokstaven skal vere stor berre dersom punktet inneheld ei heil setning (eller fleire).

Sjå døma nedanfor.

1
Her skal du føre

  • nettoinntekt ved utleige av bustad
  • nettoinntekt ved utleige av tomt

2
Du skal føre opp desse inntektene:

  • nettoinntekt ved utleige av bustad
  • nettoinntekt ved utleige av tomt

3

Når du fyller ut skattemeldinga (før: sjølvmeldinga), må du hugse på dette:

  • Du skal føre opp nettoinntekt ved utleige av bustad.
  • Du skal føre opp nettoinntekt ved utleige av tomt.

Som du ser ovanfor, skal det berre vere punktum til slutt etter heile setningar.

Meir om punktlister finn du på nettsidene våre.

Kva funksjon har semikolonet?

Svar

Semikolonet er eit skiljeteikn som er sterkare enn eit komma og veikare enn eit punktum.

Semikolon står altså for ein stans eller eit opphald i lesinga. Eit døme:

I går var eg i Bergen; i dag skal eg til Oslo.

Teiknet er ikkje obligatorisk.

Ein nyttar det òg i oppramsingar for å skilje ledd med komma i:

Dei som var med: Ole Olsen, Oslo; Per Pettersen, Bergen; Lars Larsen, Trondheim.

Her òg kan ein finne andre løysingar (som «frå» for komma og komma for semikolon).

Merk at semikolon er eit sterkt komma, ikkje eit lett kolon! Det har ikkje noko anna enn namnet sams med kolon.

Semikolon vart forresten innført av ein italiensk boktrykkjar (Aldus Manutius) på slutten av 1400-talet.

Stadig vekk ser jeg teksting på tv slik som dette: «Hva!?» og «Dette kan du da ikke mene!?» Noen ganger står det til og med flere spørsmålstegn og flere utropstegn sammen.

Da jeg gikk på skolen, var ikke slik tegnsetting lov. Er det nye regler for dette?

Svar

Reglene er de samme som før. I utgangspunktet skal en ikke kombinere skilletegn, heller ikke utropstegn og spørsmålstegn, men velge ett av dem.

I eksemplene dine kan man bruke utropstegn hvis det viktigste er å markere ettertrykk (spørsmålet ligger da i selve ordvalget eller ordstillingen). Ellers er det riktig med spørsmålstegn.

Generelt er det grunn til å advare mot språklig inflasjon, dvs. overdreven og ukritisk bruk av populære språklige virkemidler som i neste omgang fører til at virkningen svekkes. Det gjelder også bruk av skilletegn.

Dette rådet gjelder ikke der overdrivelse er et poeng i seg selv, slik det for eksempel ofte er i tegneserier.

Skal det vere punktum etter nettadresser (URL-adresser) som står til slutt i eit avsnitt eller i ei setning?

Svar

Ja, det skal stå punktum etter slike adresser.

Det skaper ingen vanskar om ein set punktum, korkje for lesarar eller for elektroniske system. Ingen vil i dag tru at punktumet høyrer med til adressa.

Hva skal man bruke for å markere utelatt tekst, og hvordan?

Svar

Et avbrytningstegn eller utelatelsestegn finner du gjerne under betegnelsen ellipse i tekstbehandlingsprogrammet (Alt + 0133). Det ser ut som tre punktum etter hverandre, men det er ett sammensatt tegn bestående av tre prikker.

Hvis man bryter av en setning mellom to ord, skal det være mellomrom før de tre prikkene. Etter et avbrutt ord settes prikkene uten mellomrom:

  • Det svir noe så …
  • Det svir noe så … Jeg tror jeg dør.
  • Det svir noe så innm…! ropte han.
  • Det svir noe så innm…, sutret han.

Komma, spørsmålstegn og utropstegn står rett etter prikkene uten mellomrom. Det skal ikke stå noe punktum etter prikkene; det er tilstrekkelig markering av ny setning at det står stor forbokstav i setningen etter.

Tre prikker som står for utelatt tekst, skal ha mellomrom på begge sider. Dersom de står i en parentes, kommer mellomrommene før og etter parentesen, ikke inni den:

  • Språkrådet […] hevder at det er slik.

En parentes viser tydeligere at det dreier seg om utelating i sitatet og ikke et avbrudd i originalteksten. Bruk gjerne hakeparentes.

Kan man sette punktum etter utropstegn?

Svar

Kort sagt: Nei! Utropstegn og punktum er alternativer til hverandre.

To unntak:

En tittel med utropstegn plassert til slutt i en setning kan ha punktum etter seg, slik:

Han hadde lest boka Ikke bry deg!.

Dette er et nesten ikke-eksisterende unntak som lett kan unngås.

Hvis det kommer et hermetegn etter utropstegnet, kan det stå punktum etter hermetegnet:

Han ropte «fy!».

Eg meiner å hugse at ein tidlegare kunne sløyfe punktum etter talet for dagen i månaden når månaden var skriven med bokstavar. Korleis er regelen no, heiter det berre 17. mai og 24. desember?

Svar

Ja, i dag er det obligatorisk å skrive 17. mai og 24. desember med punktum.

I ein periode var det høve til å sløyfe punktumet i datoar, men i 1998 vedtok Norsk språkråd at punktumet skulle setjast inn att.

Går det an å bruke parentestegn innenfor et annet sett med parenteser?

Svar

Ja, man kan sette en parentes inni en annen parentes, slik som i dette eksempelet:

«Boris Vasiljevitsj Spasskij (født 30. januar 1937 i Leningrad (nå St. Petersburg)) er en russisk sjakkspiller.»

Ikke så rent sjelden brukes da hakeparentes for den indre parentesen.

Men det bør ikke overdrives. Ofte finnes det andre løsninger.

Kan spørjeteiknet sløyfast etter spørsmålet i ei formulering som «Kven er denne Aasen, spurde Knudsen»?

Svar

Spørjeteiknet skal ikkje utelatast i slike sitat.

Vi sløyfar ikkje spørjeteiknet sjølv om verbet etter sitatet gjer det klart at det er eit spørsmål. I eksempelet ditt kan det gjerast på desse to måtane:

«Kven er denne Aasen?» spurde Knudsen.

eller

– Kven er denne Aasen? spurde Knudsen.

Merk at det ikkje skal vere komma mellom spørjeteiknet og utsegnsverbet.

Les meir om bruk av hermeteikn på nettsidene til Språkrådet her.

Jeg lurer på om det er lov med punktum i overskrifter.

Svar

Det skal ikke være punktum til slutt i overskrifter eller titler.

Ifølge skrivereglene skal det ikke være punktum etter «visse frittstående tekstdeler», for eksempel overskrifter, underskrifter, innholdslister, margtitler og korte margtekster og ikke minst boktitler (på bokomslag) og avisnavn (i selve avishodet). Emnefelt i e-poster faller naturlig inn under den samme regelen.

Utropstegn og spørretegn kan en likevel bruke, om det passer.

Før en undertittel skal det i vanlig tekst settes punktum. (I litteraturlister brukes også kolon, avhengig av hvilken stil man retter seg etter.)

Bedre norsk. Språkråd for alle
Konfliktløsning. En hjelpebok for barn og foreldre