Stor eller liten forbokstav

Setningsstart

I starten av ei ytring har vi til vanleg stor forbokstav.
Døme:

Tida går.
Livet er langt.
Ja, vi elsker dette landet.
No ser eg atter slike fjell og dalar.

Denne regelen gjeld òg for vanlege forkortingar:

Cand.real. Olsen har bil.
Dr.med. Øy har sykkel.
Tv-en står på.
It-konsulenten arbeider.

Visse internasjonalt standardiserte forkortingar skal alltid ha liten forbokstav. Det skal dei også ha når dei står fremst i ein tekst. Døme:

dB = desibel
kHz = kilohertz
mA = milliampere
mV = millivolt
mSv = millisievert
pH = hydrogenpotensial, dvs. surgrad

pH-verdien er 7,0.
dB-grensa ligg på 120.

Etternamn som byrjar med von, van, de o.l., har som regel liten forbokstav:

van Gogh
de Gaulle
von der Lippe
van der Waals-binding

I setningsstart er det valfritt med stor eller liten forbokstav.

Etter kolon

Etter kolon har vi liten forbokstav i enkeltord og uttrykk.

Døme:

Her må du velje: meierismør, margarin eller olivenolje.
Alle gode ting er tre: forrett, hovudrett og dessert.
Eg har tre bilar: ein blå, ein grå og ein gul.
Ho øvde på det ho var lite flink til: lange ballar på vingane.

Leddsetning (bisetning, undersetning) etter kolon får liten forbokstav.

Døme:

Det hadde likningssjefen aldri tenkt på: at skatten var for høg.
Det var ein ny tanke: at han kunne svare nei.

Heilsetning (hovudsetning) etter kolon får stor forbokstav.

Døme:

Mitt syn er dette: Vi må kome først til mølla.
Spørsmålet er: Får vi mat?
Då gjekk det opp for han: I England er det venstrekøyring.

Sitat
Sitat skal vere nøyaktige. Etter kolon kan vi difor få både stor og liten forbokstav.

Døme:

Vismannen sa det slik: «Stillaste vatnet har djupaste grunnen.»
I diktet sier Øverland dette om å glede en annen: «det er den eneste glede.»

Pronomen

Personlege pronomen har vanlegvis liten forbokstav.

Døme:

Her kommer jeg!
Takk for brevet du sende meg i går.
Jeg syns han er ganske grei.

Dette gjeld òg i religiøs samanheng:

«Fader vår, du som er himmelen.»
«Gud, han som skapte himmel og jord.»

I høfleg tiltale får personlege pronomen som regel stor forbokstav:

De, Dykk (nynorsk)
De, Dem (bokmål)

Døme:

«Hvor skal De?» «Det raker Dem ikke!»
«Kunne De hjelpe oss?» «Sjølvsagt, Dykk hjelper vi gjerne.»

Høfleg tiltale til fleire

Tradisjonelt har vi brukt dei høflege tiltaleformene

De og Dykk (nynorsk)
De og Dem (bokmål)

i brev til privatpersonar og til firma, institusjonar, organisasjonar, kontor osb. Det er høfleg tiltale til både ein og fleire.

No når De/Dykk og De/Dem er mindre brukt enn før, kan vi i staden skrive de/dykk (nynorsk) og dere/dere (bokmål) som tiltale til fleire.

Døme:

Kunne de sende oss nokre fleire bøker?
Derfor kan dere sende to representanter til årsmøtet.

Eigedomsord (possesiv, tidlegare kalla eigedomspronomen) har som regel liten forbokstav.

Døme:

Alt mitt er ditt.
Det er våre bøker, ikkje hans.

Unntak i høfleg tiltale:

Dykkar (nynorsk) / Deres (bokmål)

Døme:

Mannen Dykkar er snill. / Mannen Deres er snill.
Bilen Dykkar står parkert på min plass. / Bilen Deres står parkert på min plass.

Om kongehuset

I vanleg omtale bruker vi liten forbokstav.

kong Harald og dronning Sonja
kongen og dronninga / kongen og dronningen
majesteten
kronprinsen
kronprinsessa/kronprinsessen
prinsen
prinsessa/prinsessen
kongehuset

Stor forbokstav i faste tiltaleformer

Dykkar Majestet / Deres Majestet
Hans Majestet Kongen
Hennar Majestet Dronninga / Hennes Majestet Dronningen
Høgvørde Kronprins / Deres Kongelige Høyhet
Høgvørde Kronprinsesse / Deres Kongelige Høyhet

Stor forbokstav om Kongen som institusjon

Til Kongen (i søknader)
Embetsmenn blir utnemnde av Kongen i statsråd
Slottet (i Oslo)

Om stat, stell og styre

Det meste skal ha liten forbokstav.

Døme:

staten
statsministeren
stortingspresidenten
stortingsrepresentanten
regjeringa/regjeringen (sjå også neste punkt, om grunnleggjande statsorgan)

departementet
departementa/departementene
(men Finansdepartementet, Utanriksdepartementet/Utenriksdepartementet osv.)

fylkeskommunen
høgsterettsjustitiarius/høyesterettsjustitiarius
kommunedirektøren
kommunen
nasjonalbudsjettet
ordføraren/ordføreren
politiet
rådhuset
skifteretten
statsbudsjettet
statskassa/statskassen

I desse tilfella må vi skilje mellom institusjonen og personen:

riksadvokaten (= personen)
Riksadvokaten (= institusjonen, altså Riksadvokatembetet)

barneombodet/barneombudet (= personen)
Barneombodet/Barneombudet (= institusjonen)

likestillingsombodet/likestillingsombudet (= personen)
Likestillingsombodet/Likestillingsombudet (= institusjonen)

sivilombodet/sivilombudet (= personen)
Sivilombodet/Sivilombudet (= institusjonen)

statsforvaltaren/statsforvalteren (= personen)
Statsforvaltaren/Statsforvalteren (= kortnamn på den einskilde institusjonen)

sysselmester/sysselmeister (= personen)
Sysselmester/Sysselmeister (= institusjonen)

Vårt råd:
Er det snakk om forvaltningsorganet generelt, og ikkje eit konkret embete, skriv vi statsforvalteren med liten s.

Forsvaret

Den norske institusjonen har stor forbokstav:

Ho var tilsett i Forsvaret.
I slike tilfelle vil Forsvaret ha bruk for ekstramannskap.

Stor forbokstav i forsvarsgreiner o.a.:

Hæren
Cyberforsvaret
Luftforsvaret
Sjøforsvaret
Sivilforsvaret
Heimevernet

I andre samanhengar har ordet forsvar liten forbokstav:

Vi trenger et forsvar som kan trygge landet.
Alle har ansvar for forsvaret av landet.
Det belgiske sjøforsvaret er nokså redusert.

Stor forbokstav i namn på grunnleggjande statsorgan

Kongen i statsråd
Stortinget
Odelstinget
Lagtinget
Høgsterett/Høyesterett

Men liten forbokstav i samansetningar:

stortingsrepresentant
odelstingsproposisjon
høgsterettsdom/høyesterettsdom

Liten forbokstav når ordet ikkje er særnamn (bokmål: egennavn):

«Hvor mange storting har vi hatt etter krigen?»
I Danmark heiter høgsterett «Højesteret».

Vi kan alltid skrive regjeringa/regjeringen med liten forbokstav.
Dersom vi vel å skrive Regjeringa/Regjeringen med stor forbokstav, er det for å få tydeleg fram at vi meiner statsorganet, institusjonen.

Døme:

I slike tilfelle skal Regjeringa (eller: regjeringa) følgje vedtaket i Stortinget.
Den regjeringa vi no har, treng avløysing.

Stor forbokstav i namn på direktorat:

Døme:

Digitaliseringsdirektoratet
Politidirektoratet

Som regel liten forbokstav i namn på avdelingar, seksjonar, etatar, utval, komitear, nemnder og prosjekt.

Døme:

avdelinga/avdelingen
barnevernet
barnevernsnemnda
byplankontoret
bystyret
brukarstøtteseksjonen/brukerstøtteseksjonen
direktoratet
domstolen
eldrerådet
etaten
finanskomiteen
folkeregisteret
folketrygda/folketrygden
foreininga/foreningen
formannskapet
generalforsamlinga/generalforsamlingen
instituttrådet
klubben
komiteen
kommisjonen
kommunestyret
landbruksetaten
landbrukskomiteen
lovavdelinga/lovavdelingen
marknadsavdelinga/markedsavdelingen
nemnda
representantskapet
rådet
sekretariatet
seksjonen
sentralstyret
skatteetaten
skolen
studieutvalet/studieutvalget
styret
teknisk etat
trygdeetaten
trygdekontoret
utvalet/utvalget
utgreiingsseksjonen/utredningsseksjonen
økonomiavdelinga/økonomiavdelingen

Regelen gjeld både kommunale etatar (teknisk etat) og etatar som rommar statsorgan (skatteetaten med Skattedirektoratet).

Nemnder som er sjølvstendige organ, får stor forbokstav (Rikslønnsnemnda).

Titlar, tilnamn og stillingar

Liten forbokstav, også ved underskrifter og på visittkort.

Døme:

advokat
barnehageassistent
baron
direktør
førstekonsulent
hattemakar/hattemaker
husmor
jarl
jordmor
justisminister
kaptein
kultursjef
kundeleiar/kundeleder (= account manager)
lady
lord
oberstløytnant
pave (t.d. pave Frans), paven
president (t.d. president Macron), presidenten
sir
sjefingeniør
skulesjef/skolesjef
statsminister (t.d. statsminister Støre)
underdirektør
trygdesjef
utanriksminister/utenriksminister
økonomioppfølgjar/økonomioppfølger (= controller)

Liten forbokstav i titlar som står etter namnet:

Håkon jarl
Jørgen hattemakar / Jørgen hattemaker
Jon prest
Aslak smed

Liten bokstav i tilnamn med artikkel eller preposisjonsuttrykk:

Karl den store
Olav den heilage / Olav den hellige
den heilage Birgitta / den hellige Birgitta

Stor forbokstav i faste tilnamn utan artikkel:

Halvdan Svarte
Harald Hardråde
Tore Hund
Olav Digre
Jon Blund
Ola Dunk
Pippi Langstrømpe

Spesielle tilfelle:

kong vinter
kong alkohol
skogens konge

engelen Gabriel
jomfru Maria

Namn

Hovudregel for institusjonar, organisasjonar og liknande: stor forbokstav i første ord, som regel liten forbokstav i resten av orda.

Døme:

Rådet for vedlikehold av håndslokkere
Foreningen for hjertesyke barn
Arbeids- og inkluderingsdepartementet

Departementa har ei lang namneform og ei kortform, begge med stor forbokstav:

Det kongelege miljøverndepartement / Det kongelige miljøverndepartement
Kortform: Miljøverndepartementet

Vi skriv staten med liten forbokstav, men som første ord i namn på statsorgan får staten stor s:

Statens arbeidsmiljøinstituttt
Statens pensjonskasse
Statens havarikommisjon

Vi skriv kommunen og fylkeskommunen med liten forbokstav:

Hurdal kommune
Rogaland fylkeskommune
Trøndelag fylke

Like eins liten forbokstav i avdelings- og kontornamn o.a. som står etter eit stadnamn:

Døme (historiske):

Trøndelag politidistrikt
Klepp likningskontor
Nes trygdekontor

Andre slags namn i staten og kommunane:

Språkrådet
Statistisk sentralbyrå
Rådet for fagopplæring i arbeidslivet
Foreldreutvalet for grunnskolen / Foreldreutvalget for grunnskolen
Bjertnes videregående skole
Vasshus skule
Hærens ingeniørhøgskole

Nokre namn har etter gammal tradisjon stor forbokstav også i sisteleddet:

Noregs Bank / Norges Bank
Noregs Statsbaner / Norges Statsbaner

Geografiske namn: Det første leddet i namnet skal ha stor forbokstav. Resten har i regelen berre små bokstavar.

Det fjerne austen / Det fjerne østen
Den dominikanske republikken / Den dominikanske republikk
Dei sameinte arabiske emirata / De forente arabiske emirater
Den europeiske unionen / Den europeiske union
Det heilage landet / Det hellige land
Mexico by

Stor forbokstav i samansetningar med Noreg/Norge som sisteledd:

Bygde-Noreg / Bygde-Norge
Vinter-Noreg / Vinter-Norge

Som regel liten forbokstav i samansetningar med stadnamn som sisteledd:

Sørpolen, men ein sørpolsekspedisjon
Middelhavet, men eit middelhavsland

Ord med geografiske namn eller personnamn som førsteledd kan få stor forbokstav og bindestrek:

Oslo-folk
Drammens-mann
Bergens-dialekt

Men er samansetninga vanleg, kan vi godt sløyfe bindestreken og skrive ordet i eitt med liten forbokstav:

oslofolk
drammensmann
bergensdialekt

Mange innarbeidde samansetningar kan brerre skrivast på den måten:

altaskifer
chilesalpeter
gudbrandsdalsost
kvæfjordkake
noregsmeisterskap/norgesmesterskap
ringerikserter
selbuvott
ugelstadkuler

Dei fleste slike samansetningar står i ordbøkene.

Stor forbokstav og bindestrek er derimot det vanlege i tilfeldige samansetningar:

Alta-direktør
Brønnøysund-skribent
Bush-tale
Hagen-utvalget / Hagen-utvalet
Stoltenberg-ros
Vinstra-uhell

Personar
(sjå òg under punkt 6: Titlar, tilnamn og stillingar)

Heilag-Olav / Hellig-Olav
Vesle-Kari
Dale-Gudbrand

Nokre få namnetypar har liten forbokstav:

van Gogh
de Gaulle
von der Lippe

Først i ei setning er det valfritt med stor eller liten forbokstav i slike namn.

Jord og himmel med meir

Liten forbokstav i

jorda
månen
sola
universet

himmelen
helvetet

Stor forbokstav i unike namn på planetar og stjerner:

Mars
Jupiter
Venus
Sirius

Galaksar, stjernebilete og stjerneteikn med stor forbokstav:

Mjølkevegen/Melkeveien

Store bjørn

Hun er født i Væren / Ho er fødd i Vêren
Han er født/fødd i Steinbukken

Likevel (som teljeleg omgrep):

hun/ho er jomfru
han er steinbukk

Religiøse namn som regel med stor forbokstav

Allah
Buddha

Gud, Den heilage ande / Den hellige ånd
Vårherre
Menneskesonen/Menneskesønnen
Sankt Peter

Fanden, Satan

Bibelen, Koranen

Men (som teljeleg omgrep):

kjøpe seg ny bibel; lese i bibelen sin
kjærlighetens gud
finne seg ein ny gud
den norrøne guden Odin

I faste uttrykk:

for guds skuld / for guds skyld
eit guds under

Krigar, historiske hendingar og epokar

Hovudregelen er liten forbokstav:

trettiårskrigen
mellomalderen/middelalderen
jura
krittida
krystallnatta/krystallnatten
svartedauden
sjuårskrigen (òg syvårskrigen på bokmål)

Når første ledd er eit særnamn, får vi stor forbokstav:

Vietnamkrigen
Golfkrigen
Kielfreden

Namn på matsortar og husdyrrasar har liten forbokstav:

gauda(ost)
napoleonskake
mormonsen(kake)
åkerøeple
kerrs pink
herefordfe
norsk raudt fe (NRF)

Norske namn på plantar har liten forbokstav:

blåveis
kvitsymre
løvetann

Namn på bakteriar og virus har liten forbokstav

kolibakteriar/kolibakterier
stafylokokkar/stafylokokker
koronavirus

I vitskaplege namn på plantar, dyr, bakteriar o.a. skal det første ordet ha stor forbokstav:

Anemone hepatica
Canis lupus
Escherichia coli

Fag og emne

Namn på fag har som regel liten forbokstav.

bedriftsleiing/bedriftsledelse
butikkslaktarfaget/butikkslakterfaget
fiske og fangst
industriell næringsmiddelproduksjon
keramisk dekor
kommunikasjon
kriminologi
litteratur
nordsamisk
omsorgsfag
plate- og sveisefag
prosjektleiing/prosjektledelse
reindrift
religion og etikk
tysk

Lover

Namn på lover, forskrifter og avtalar har som regel liten forbokstav. Grunnlova/Grunnloven har stor.

Døme:

lov om jordskifte
lov om omsetning av alkoholholdig drikk m.v.
forskrift om forvaltning av hjortevilt

Regelen gjeld også kortformer:

arbeidsmiljølova/arbeidsmiljøloven
jordskiftelova/jordskifteloven
ureiningslova/forurensningsloven
covid-19-forskrifta/covid-19-forskriften
barnekonvensjonen

Stor forbokstav berre der forleddet er eit særnamn:

Svalbardlova/Svalbardloven
Bernkonvensjonen
Gulatingslova/Gulatingsloven
Jantelova/Janteloven
Moselova/Moseloven

Sjå òg denne artikkelen i svarbasen

Lover og forskrifter med stor eller liten forbokstav

Himmelretningar

Orda for himmelretningane har liten forbokstav:

bensinprisen i nord
industrien i sør
faren i aust / faren i øst
vegen mot vest / veien mot vest
landa i sør / landene i sør
den kalde krigen mellom aust og vest
sør står mot nord i klimaspørsmål

Det same gjeld ikkje-spesifikke samansetningar med desse orda, som

vestkysten
austkysten/østkysten

Det skal vere stor forbokstav i

Norden, Vesten, Syden, Austen/Østen

I samansette namn får berre første ordet stor forbokstav:

Det fjerne austen / Det fjerne østen
Det ville vesten

Dagar, månader og høgtider

Namn på dagar, månader og høgtider har liten forbokstav:

jul
nyttår
påske
1. juledag
2. påskedag
langfredag
1. søndag i advent
torsdag
17. mai
10. juli
august
jonsok
sankthans
sankthansbål
helgemess/allehelgensdag
id
ramadan
hanukka

Bokstavord

Med små forbokstavar:

i-land
u-land
a-bombe
e-post

vg1, vg2, vg3

Valfritt:

A-lag og a-lag
H-bombe (kjemisk symbol) og h-bombe (hydrogen-)
X-kromosom og x-kromosom

Men berre med stor forbokstav:

C-vitamin

V-dal
U-dal
H-bjelke
T-skjorte

Valfritt:

edb eller EDB
tv eller TV
Nato eller NATO
Efta eller EFTA

Særnamn med berre konsonantar må skrivast med store bokstavar:

FN
NRK

Toneartar

A-dur
Ess-dur

a-moll
ess-moll

Griegs a-mollkonsert

Fysiske og kjemiske forkortingar og symbol har særeigne skrivemåtar:

kV (kilovolt)
MW (megawatt)

pH-måling
pH-verdi

Her kan ein ikkje setje opp faste reglar. Ordboka har oftast fasiten.

Fant du det du lette etter?

Nei